Η τέχνη του ψηφιδωτού – Από τη Μεσοποταμία σε όλο τον κόσμο

0

Τα πρώτα ψηφιδωτά βρέθηκαν, ύστερα από αρχαιολογικές έρευνες, στο ναό της πόλης Ουρούκ στη Μεσοποταμία περίπου το 3000 π.Χ. Στις έρευνες αποκάλυψαν ψηφιδωτά αποτελούμενα από κοχύλια, πηλό και όνυχα. Ημικίονες, διακοσμημένοι με πήλινα καρφιά, που έφεραν έγχρωμη κεφαλή σχηματίζοντας γεωμετρικά σχέδια, κόκκινα, άσπρα και μαύρα, είναι τα πρώτα ευρήματα, που μαρτυρούν την πρωτοεμφανιζόμενη τέχνη. Επίσης, ανακαλύφθηκαν φατνώματα σε πολλές πόλεις της Μεσοποταμίας, ιδιαίτερα στην Ουρ.

Ωστόσο, το θεμέλιο της ελληνικής παράδοσης στην κατασκευή επιδαπέδιων ψηφιδωτών βρίσκεται πιθανώς στα ψηφιδωτά δάπεδα, που κατασκευάζονταν στην Ασσυρία και τη Φρυγία με ποτάμιους λίθους (βότσαλα) σε μεταγενέστερες περιόδους, κατά τον 8ο και 7ο αι. Δύο τέτοια μωσαϊκά ανασκάφτηκαν στην Ασσούρ. Εκεί ανασκάφτηκε μια διώροφη κατοικία με μακρά στενά δώματα παρατεταγμένα γύρω από μία περίκλειστη, εσωτερική αυλή. Η αυλή ήταν καλυμμένη με ψηφιδωτό δάπεδο 238 λευκών και μαύρων τετραγώνων (σκακιέρα) και τέσσερα ερυθρά τετράγωνα τοποθετημένα έτσι ώστε να υποδεικνύουν την κύρια είσοδο της κατοικίας. Ας δούμε όμως πρώτα, τι είναι τα ψηφιδωτά.

shutterstock_87876304

Η τεχνοτροπία

Το ψηφιδωτό είναι σχέδιο, ή παράσταση, για την διακόσμηση δαπέδου, τοίχου, οροφής, ή πίνακα, που σχηματίζεται µε τη συναρμολόγηση και συγκόλληση μικρών κύβων (ψηφίδων) από μάρµαρο, πέτρα, σµάλτο, ή κεραµικό.

Το ιστορικό περίγραμμα της τέχνης του ψηφιδωτού διαιρείται σε τρεις κύριες φάσεις:

  1. Την αποκαλούμενη «κλασική», από τις απαρχές της τέχνης στην Εγγύς Ανατολή έως τα θολωτά ψηφιδωτά της πρωτοχριστιανικής τέχνης
  2. Τη μεγάλη «Μεσαιωνική-Βυζαντινή» φάση με τα εντοιχισμένα και θολωτά ψηφιδωτά
  3. Τη «σύγχρονη» φάση, η οποία ξεκινά με την αναζωπύρωση του ενδιαφέροντος κατά την περίοδο της Αναγέννησης.

Τα ψηφιδωτά στην αρχαία Ελλάδα και την Ελληνιστική περίοδο

Στην συνέχεια η γνώση του ψηφιδωτού πέρασε, κατά τον 8ο αιώνα π.Χ., στον αρχαίο ελληνικό χώρο και μετατράπηκε σε τέχνη. Τα παλαιότερα δείγματα ψηφιδωτών βρέθηκαν στην δυτική Μικρά Ασία, στις ανασκαφές τhς πόλης Γόρδιο και ήταν φτιαγμένα με χονδροειδή χαλίκια, ένθετα σε πρωτόγονου τύπου κονίαμα. Κατά την ελληνιστική περίοδο αυξάνονται τα κτήρια, που χρησιμοποιούν τη ψηφιδωτή διακόσμηση σε διαφορετικούς χώρους από εκείνους του συμποσίου, ή του διάκοσμου στον ανδρωνίτη. Γίνεται επίσης σαφές ότι ένα πολύ μεγάλο τμήμα του χώρου στον ελληνιστικό οίκο ήταν αφιερωμένο στη διασκέδαση των φιλοξενουμένων. Η δραστική αύξηση της χρήσης του ψηφιδωτού σε αυτή την περίοδο φαίνεται ότι ήταν προϊόν μιας αυξανόμενης ευημερίας, που συνδυαζόταν με εθιμικές αλλαγές, οι οποίες έκαναν περισσότερο αποδεκτή την επίδειξή της.

Όλυνθος

Γύρω στον 4ο αιώνα π.Χ. τοποθετούνται τα περίφημα ψηφιδωτά δάπεδα της Ολύνθου και της Πέλλας, όπου χρησιμοποιήθηκαν γυάλινες ψηφίδες. Τα δάπεδα, που ανακαλύφθηκαν στις ιδιωτικές οικίες της Ολύνθου, της πρωτεύουσας του Χαλκιδικού Κοινού, χρονολογούνται από το 432 π.Χ.

Τα ευρήματα αυτά αποτελούν ένα πρώιμο στάδιο στην εξέλιξη των ψηφιδωτών και είναι κατασκευασμένα από ποταμίσια βότσαλα, τοποθετημένα αραιά στο υπόστρωμα, έτσι ώστε να παραμένει σε μεγάλο βαθμό ορατό το κονίαμα. Τα θέματα των ψηφιδωτών είναι εμπνευσμένα από την μυθολογία και οι συνδέσεις χαρακτηρίζονται από αυστηρή γεωμετρικότητα.

Πέλλα

Στην ξακουστή Πέλλα, πρωτεύουσα του μακεδονικού βασιλείου, βρέθηκε στις αρχές του 4ου αιώνα π.χ. το σημαντικότερο σύνολο ψηφιδωτών του μακεδονικού χώρου. Βρέθηκαν κυρίως σε δύο οικίες της πόλης, στην «Οικία του Διονύσου» και στην «Οικία Αρπαγής της Ελένης» επιδαπέδια ψηφιδωτά.

Η εικονογραφία τους εστιάζεται κυρίως σε εκείνα, που φέρουν απλώς γεωμετρικό σχήμα και καλύπτει όλη την επιφάνεια του δαπέδου και σε εκείνα, που παρουσιάζουν εικονιστικά θέματα, όπως κυνήγι ζώων, αμαζονομαχία κ.α.

Ιδιαίτερο χαρακτηριστικό των ψηφιδωτών αυτών είναι η προσπάθεια απόδοσης του όγκου των μορφών με τη χρήση της φωτοσκίασης. Οι χρωματικές επιλογές είναι περιορισμένες και, συνήθως, ανοιχτόχρωμες μορφές προβάλλονται σε ουδέτερο βάθος. Τα δάπεδα φέρουν πάντα την υπογραφή του καλλιτέχνη. Η ιδιαιτερότητα των δαπέδων αυτών, που θεωρείται η συνέχεια της τέχνης του ψηφιδωτού από την Μεσοποταμία, είναι ότι για πρώτη φορά γίνεται εκμετάλλευση του μεγέθους των βοτσάλων και χρησιμοποιούνται νέα υλικά, όπως ημιπολύτιμοι λίθοι, ή ψηφίδες από υαλόμαζα, για τις λεπτομέρειες, ενώ για την υπογράμμιση των περιγραμμάτων, χρησιμοποιήθηκαν ελάσματα και ταινίες από ψημένο πηλό.

Πέργαμος

Φτάνουμε στο 2ο αιώνα π.Χ., όπου στην Πέργαμο χρησιμοποιούνται γυάλινες ψηφίδες με μεγάλη ποικιλία χρωμάτων, ενώ οι τεχνίτες της Περγάμου ήταν οι πρώτοι, που λειαίνουν την επιφάνεια του ψηφιδωτού για να φαίνεται καλύτερα τα χρώματα. Από τον 2ο αιώνα και έπειτα η τέχνη του ψηφιδωτού κατακτά τους πλούσιους οίκους του ελληνιστικού κόσμου, από την Ισπανία ως το Αφγανιστάν.

Ρωμαϊκή περίοδος

Η διαρκής επέκταση της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας ήταν το πρόσφορο μέσο για τη διάδοση του ψηφιδωτού, αν και παρατηρούνται σημαντικές διαφοροποιήσεις στο επίπεδο της τέχνης. Η σύγκριση ανάμεσα σε ψηφιδωτά από τη ρωμαϊκή Βρετανία και εκείνα της Ιταλίας, υποδεικνύει ότι τα βρετανικά ψηφιδωτά είναι απλούστερα στο σχεδιασμό και λιγότερο ολοκληρωμένα από την άποψη της τεχνικής. Τα τυπικότερα ρωμαϊκά θέματα περιλαμβάνουν λατρευτικές και οικιακές σκηνές και γεωμετρικά μοτίβα.

Πομπηία

Στην Πομπηία τον 1ο αι. π.Χ. εμφανίζεται ο μελανόμορφος ρυθμός. Εξαιρετικά ευρήματα συναντάμε στο «Σπίτι του Φαύνου», όπου απεικονίζεται η δραματική σύνθεση της μάχης στην Ισσό. Συγγενή τεχνοτροπία συναντάμε σε ψηφιδωτά δάπεδα της Δήλου, με τα χαρακτηριστικά εμβλήματα των σπιτιών. Τα ψηφιδωτά της Πομπηίας ακολουθούσαν την ελληνική, δυτική παράδοση, με σκηνές από την καθημερινότητα. Οι αριστοκράτες της Πομπηίας αναζητούσαν μια διακόσμηση, που θα επιδείκνυε την εξοικείωσή τους με τον ελληνικό πολιτισμό, γεγονός που ενθάρρυνε την παραγωγή αντιγράφων, ή τη χρήση των ειδολογικών και υφολογικών στοιχείων της ελληνικής τεχνοτροπίας. Οι ιδιαίτερες απαιτήσεις της αγοράς της Πομπηίας φαίνεται πως εξυπηρετούνταν από διαφορετικές τεχνικές παραγωγής. Υπάρχουν ενδείξεις διαχωρισμού μεταξύ της παραγωγής επιτοίχιων και επιδαπέδιων ψηφιδωτών, η οποία γινόταν πιθανώς από τοπικούς τεχνίτες.

shutterstock_165785699

Η Βυζαντινή περίοδος

Με την άνοδο της βυζαντινής αυτοκρατορίας από τον 5ο αι. το ψηφιδωτό απέκτησε νέα χαρακτηριστικά. Σε αυτά περιλαμβάνονται οι ασιατικές τεχνοτροπίες και ειδολογικές επιδράσεις και η χρήση ειδικών υάλινων ψηφίδων, που κατασκευάζονταν στη βόρεια Ιταλία, τα σμάλτα. Αυτά κατασκευάζονταν από παχιά στρώματα έγχρωμης υάλου, είχαν ακανόνιστη επιφάνεια και περιείχαν μικροσκοπικές φυσαλίδες αέρα. Ενίοτε, στην οπίσθια όψη τους ήταν καλυμμένα με αργυρά, ή χρυσά, λεπτά φύλλα, προκειμένου να παράγουν το ανάλογο αισθητικό αποτέλεσμα της υποβόσκουσας φωτεινότητας, μιας αφαιρετικής διάστασης της ιερότητας, που δεν απαντάται σε καμία άλλη περίοδο της τέχνης του ψηφιδωτού.

Ύστερα από την επικράτηση του Χριστιανισμού, η τέχνη των ψηφιδωτών άρχισε να κάνει τα πρώτα βήµατα και σε χριστιανικά μνημεία. Τη βυζαντινή εποχή η τέχνη του ψηφιδωτού παρουσιάζει μεγάλη άνθηση και χρησιμοποιείται για τη διακόσμηση προσόψεων ναών, ή παλατιών, θόλων κ.ά. Τα θέµατα των ψηφιδωτών τώρα είναι παρµένα, ανάλογα µε το χώρο στον οποίο τοποθετούνται, από την ελληνική µυθολογία, από την Παλαιά και Καινή ∆ιαθήκη, ή αποτελούν θέµατα της καθηµερινής ζωής.

shutterstock_41880019

Παλαιοχριστιανικά ψηφιδωτά

  1. ∆απέδια. Ήταν πολύ διαδεδοµένα. Περίφηµα ήταν τα ψηφιδωτά της Αντιόχειας (4ος αι.) και τα ψηφιδωτά του ανακτόρου του Μαξιµιανού στην Πιάτζα Αρµερίνα της Σικελίας. Τα θέµατα είναι σκηνές ειδυλλιακές, κοπάδια, δέντρα, βράχια, προσωποποιήσεις των ανέµων, µυθολογικά πρόσωπα κ.ά. Επίσης έχουµε συµβολικά θέµατα (αµπέλια, ψάρια κ.α.).
  2. Εντοίχια. Το αρχαιότερο βρίσκεται στη νεκρόπολη του Βατικανού και παριστάνει το Χριστό ως Απόλλωνα µε ακτίνες γύρω από το κεφάλι πάνω σε άρµα, που το σέρνουν δύο άσπρα άλογα (3ος αι.). Περίφηµα ψηφιδωτά της εποχής βρίσκονται στη Σάντα Μαρία Ματζόρε της Ρώµης, στο µαυσωλείο της Αγίας Κωνσταντίας κ.α.

Στη Ραβέννα σώζονται ψηφιδωτά, ιδιαίτερη σημασία στη βυζαντινή ζωγραφική: µαυσωλείο της Γκάλα Πλατσίντια, στο Βαπτιστήριο των Ορθοδόξων (µέσα 5ου αι.), Άγιος Απολλινάριος ο Νέος (6ος αι.). Τα σύγχρονα ψηφιδωτά του Αγίου Βιταλίου, µε έντονο βυζαντινό χρώµα, εκφράζουν τη νέα αυτοκρατορική ιουστινιάνεια τέχνη. Χαρακτηριστικά είναι οι ψηφιδωτές προσωπογραφίες του αυτοκράτορα Ιουστινιανού και της Θεοδώρας και της ακολουθίας τους. Παράλληλα, στην Θεσσαλονίκη βρίσκονται σηµαντικά ψηφιδωτά στη Ροτόντα, στη βασιλική της Αχειροποιήτου, στη µονή Λατόµου (Οσίου Λουκά), στον Άγιο ∆ηµήτριο.

Μεσοβυζαντινά

Θαυµάσια δείγµατα µεσοβυζαντινών ψηφιδωτών σώζονται στην Αγία Σοφία Κωνσταντινούπολης (κόγχη, Θεοτόκος ένθρονη µε το Χριστό στα γόνατα, τέλη 9ου αι.), στη µονή Οσίου Λουκά στη Λειβαδιά (αρχές 11ου αι.), στη Νέα Μονή Χίου (µέσα 11ου αι.), στη µονή ∆αφνίου (τέλη 11ου αι.), στην Αγία Σοφία Θεσσαλονίκης (τρούλος), στην Αγία Σοφία Κιέβου, καθώς και στη ∆υτική Ευρώπη, όπως στην Τσεφαλού της Σικελίας (1148) και στο Μοντρεάλε (12ος αι.).

Υστεροβυζαντινά

Στην περίοδο αυτή ανήκουν τα ψηφιδωτά της Πόρτα Παναγιάς των Τρικάλων, της Παρηγορήτισσας της Άρτας, των Αγίων Αποστόλων Θεσσαλονίκης, της Μονής της Χώρας και της Παµµακαρίστου της Κωνσταντινούπολης κ.ά. Εκτός από αυτά τα µνηµειακά ψηφιδωτά κατασκευάζονταν και φορητά, είτε εικόνες µεγάλων διαστάσεων, είτε µικρά, ιδιωτικά αφιερώµατα. Στη ∆ύση την περίοδο του µεσαίωνα η τέχνη του ψηφιδωτού είναι βαθύτατα επηρεασµένη από τη βυζαντινή τεχνοτροπία, καθώς πολλές φορές καλούνται Βυζαντινοί τεχνίτες για να κατασκευάσουν περίτεχνα ψηφιδωτά. ∆είγµατα αυτής της εποχής αποτελούν τα ψηφιδωτά της µονής του Μοντεκασίνο στην Ιταλία, η Καπέλα Παλατίνα στο Παλέρµο κ.α. Την περίοδο της Αναγέννησης µε την τέχνη του ψηφιδωτού ασχολήθηκαν και µεγάλοι ζωγράφοι, δηµιουργώντας τα προσχέδιά τους. ∆είγµατα τέτοιων ψηφιδωτών αποτελούν ο θόλος στη Σάντα Μαρία ντε Πόπολο και Αγίου Πέτρου στη Ρώµη, τα ψηφιδωτά του ναού του Αγίου Μάρκου στη Βενετία κ.α.

shutterstock_93364945Η τέχνη του ψηφιδωτού στο Ισλάμ

Ακμάζοντος ακόμη του Βυζαντίου, οι Μαυριτανοί έφεραν την ισλαμική τέχνη του ψηφιδωτού στην ιβηρική χερσόνησο στον 8ο αι. Σε όλον τον ισλαμικό κόσμο αργότερα χρησιμοποιήθηκαν λίθινες, υάλινες και κεραμικές ψηφίδες, αλλά αντίθετα από τις ανθρωπομορφικές απεικονίσεις της βυζαντινής τέχνης –πλην της εικονομαχίας– τα ισλαμικά μοτίβα είναι κυρίως γεωμετρικά και μαθηματικά. Παραδείγματα τέτοιων ψηφιδωτών μπορεί να δει κανείς στην Ισπανία, στο μεγάλο μουσουλμανικό τέμενος της Κόρδοβας και το ανάκτορο της Αλάμπρα. Στις αραβικές χώρες αναπτύχθηκε μια ξεχωριστή διακοσμητική τεχνοτροπία, που αποκαλείται ζιλίτζ και στηριζόταν σε προκατασκευασμένα κεραμικά σχήματα, τα οποία επεξεργάζονταν οι καλλιτέχνες για να ταιριάξουν απόλυτα μεταξύ τους στη διαδικασία της κάλυψης του χώρου.

Παρακμή και αναγέννηση

Στην υπόλοιπη Ευρώπη η τέχνη του ψηφιδωτού παρήκμασε κατά τη διάρκεια του Μεσαίωνα, αν και ορισμένα ψηφοθετικά πρότυπα χρησιμοποιήθηκαν σε αββαεία, ή άλλα ναϊκά οικοδομήματα. Η αναβίωση του ενδιαφέροντος για την τέχνη του ψηφιδωτού –ιδιαίτερα για τη βυζαντινή τεχνοτροπία– κατά τον 19ο αι. φαίνεται σε κτήρια όπως ο Καθεδρικός του Γουεστμίνστερ και η Σακρ Κερ στο Παρίσι.

Στη σύγχρονη εποχή το ψηφιδωτό αγκάλιασε, επίσης, το κίνημα της νέας τέχνης, το αποκαλούμενο «Αρ Νουβώ». Στη Βαρκελώνη ο Γκαουντί και ο Γιοσέπ Μαρία Γιουγιόλ, φιλοτέχνησαν εντυπωσιακά κεραμικά ψηφιδωτά στο Πάρκο Γκουέλ στις πρώτες δύο δεκαετίες του 20ου αι.. Χρησιμοποίησαν μια τεχνική γνωστή ως “trencadis” για να καλύψουν τις επιφάνειες των κτηρίων. Ενσωμάτωσαν, επίσης, στην τεχνική τους υλικά, που προέρχονταν από σπασμένα κεραμικά και άλλα αντικείμενα, μια επαναστατική ιδέα για την τέχνη και την αρχιτεκτονική.

Share.

About Author

Αρχισυντάκτρια

Comments are closed.