Η αρχαία αιγυπτιακή τέχνη αποτυπωμένη σε πάπυρο

0

Ο πάπυρος ήταν μία από τις σημαντικότερες επινοήσεις της εποχής εκείνης. Η ανακάλυψη του χαρτιού από πάπυρο αποτέλεσε ένα αξιόλογο εργαλείο, το οποίο βοήθησε στην αποτύπωση της ιστορίας, του πολιτισμού και της κουλτούρας της σημαντικής αυτής περιόδου

shutterstock_126955979Τι είναι, όμως, ο πάπυρος και πως κατασκευαζόταν το χαρτί από αυτόν; Ο πάπυρος είναι ένα αυτοφυές φυτό, το οποίο βρισκόταν και βρίσκεται ακόμα σε πληθώρα στην Αίγυπτο. Ο πάπυρος γινόταν από την ψίχα του φυτού που την μάζευαν οι αρχαίοι Αιγύπτιοι με μια ειδική διαδικασία που περιγράφουμε παρακάτω.  Ο πάπυρος είχε το ίδιο σχεδόν πάχος με το χαρτί που γνωρίζουμε στις μέρες μας, όμως η αντοχή του ήταν πολύ μεγαλύτερη από το χαρτί του ξύλου. Αυτό αποδεικνύεται και από τα ευρήματα που έχουμε αυτή τη στιγμή στα χέρια μας και χρονολογούνται πριν το 3000 π.Χ. Η σωτηρία αυτών των ευρημάτων οφείλεται κυρίως στο ξηρό περιβάλλον το οποίο εμπόδιζε την καταστροφή των πάπυρων από την υγρασία. Στην Ευρώπη η έλευση του πάπυρου ήταν εξαιρετικά δύσκολη εξαιτίας της κατάκτησης των Αιγυπτίων από τους Άραβες τον 7ο αιώνα, γι΄ αυτό και αναγκάστηκαν να κατασκευάσουν τις δικές τους περγαμηνές. Αργότερα όταν η κινέζοι ανακάλυψαν το χαρτί, τότε η Ευρώπη τροφοδοτήθηκε από αυτό το νέο είδος γραφής το οποίο και κυριάρχησε.

Πως φτιαχνόταν όμως ο πάπυρος;

Για να κατασκευαστεί η γραφική ύλη από πάπυρο, έπαιρναν την ψίχα του κατώτερου τμήματος του στελέχους του φυτού. Σε γενικές γραμμές η διαδικασία ήταν η εξής:

Το στέλεχος, ενώ ήταν ακόμη φρέσκο, το έκοβαν σε τμήματα και το αποφλοίωναν, για να ελευθερώσουν την ψίχα. Αυτήν την έκοβαν σε λεπτές, αλλά όσο ήταν δυνατόν πλατιές λωρίδες, τις οποίες επάνω σε μια σανίδα βρεγμένη στο νερό τις έβαζαν οριζόντια τη μια πλάι στην άλλη, ώστε να επικαλύπτονται λίγο οι άκρες τους. Κατόπιν, επάνω σε αυτό το πρώτο στρώμα, έμπαινε ένα δεύτερο στρώμα από λωρίδες τοποθετημένες κάθετα. Σχηματιζόταν έτσι ένα πλέγμα, που το πίεζαν με μια μεγάλη, πλατιά πέτρα. Με την πίεση έβγαινε από τις χλωρές ίνες του φυτού μια κολλώδης ουσία και έτσι τα δύο στρώματα ενώνονταν μεταξύ τους.
Με τον τρόπο αυτό δημιουργούσαν ένα «φύλλο» παπύρου, που στη συνέχεια ξηραινόταν στον ήλιο και, τέλος, απλωνόταν επάνω του ένα μείγμα αλευρόκολλας, ώστε να γίνει όσο το δυνατόν πιο λεία η επιφάνεια.

Κατόπιν, με τη βοήθεια κάποιας κολλητικής ουσίας ένωναν μεταξύ τους πολλά φύλλα (τουλάχιστον 20), τα οποία δημιουργούσαν έναν ρόλο, όπου οι ίνες του φυτού στη μια πλευρά πήγαιναν πάντοτε στην ίδια κατεύθυνση. Στην εξωτερική πλευρά του ρόλου πήγαιναν κάθετα και, επομένως, στην εσωτερική πλευρά πήγαιναν οριζόντια.

Ο πάπυρος έφθανε στο εμπόριο με τη μορφή τέτοιων ρολών, οι οποίοι τυλίγονταν σε ένα ξύλινο κοντάρι, καθώς είχαν την ελαστικότητα, που ήταν αναγκαία για ένα αρχαίο βιβλίο, το οποίο έπρεπε συχνά να ξετυλίγεται και να τυλίγεται. Ένας από τους μεγαλύτερους παπύρους, που σώζονται (P. Oxy. 843) περιείχε, όταν ήταν ακέραιος, ολόκληρο το Συμπόσιο του Πλάτωνα και πρέπει να είχε μήκος 6,5 περίπου μέτρα. Βέβαια, όταν έπρεπε να γραφτούν κομμάτια μικρότερου μεγέθους (π.χ. μια επιστολή), τότε έκοβαν από τους ρόλους αυτούς το αναγκαίο μέγεθος.

Σταδιακά, η χρήση των κυλινδρικών παπύρων μειώθηκε και ο παπύρινος κώδικας, ένας τύπος βιβλίου από ενωμένα φύλλα παπύρου, άρχισε να επικρατεί από τον 2ο αι. για τα χριστιανικά, κυρίως, κείμενα.

Πάνω στον πάπυρο έγραφαν κατά στήλες με ένα μυτερό καλάμι βουτηγμένο σε μελάνι, τις περισσότερες φορές μόνο από την εσωτερική όψη και σπανιότερα στις δύο όψεις.

shutterstock_65077915

Τα μειονεκτήματα του πάπυρου

Ένας ρόλος από πάπυρο μπορούσε να διατηρηθεί ακόμη και τριακόσια χρόνια, συνήθως όμως η ζωή του ήταν βραχύτερη. Το μεγάλο πρόβλημα του παπύρου ήταν πως έσπαγε εύκολα και η συχνή χρήση των μεγάλων σε μέγεθος ρόλων προκαλούσε πολλές βλάβες από το διαρκές δίπλωμα και ξεδίπλωμα.

Ένας άλλος μεγάλος εχθρός του παπύρου ήταν η υγρασία. Με την έκθεσή του σε αυτήν, γινόταν εύθρυπτος και το χρώμα του σκούραινε. Ένας πάπυρος, που είχε βραχεί και στεγνώσει επανειλημμένα, το πιο πιθανό ήταν να διαλυθεί, μόλις κάποιος τον άγγιζε. Για το λόγο αυτόν τα πλουσιότερα αρχαιολογικά παπυρικά ευρήματα σώθηκαν σε ξηρά εδάφη, σε περιοχές με ξηρό κλίμα.

Γενικά η φύλαξη και η διατήρησή τους έπρεπε να γίνει με προσοχή, καθώς ο σκόρος, ή και τα ποντίκια μπορούσαν να προξενήσουν εξίσου μεγάλη ζημιά με την υγρασία. Στις αρχαίες βιβλιοθήκες οι κύλινδροι από πάπυρο ήταν τοποθετημένοι μέσα σε κυλινδρικές θήκες και φυλάσσονταν σε ξύλινα ράφια. Για τη μόνωση της βιβλιοθήκης από την υγρασία, ένας δεύτερος τοίχος περιέβαλλε τους εσωτερικούς τοίχους του κτηρίου αφήνοντας ένα κενό διάστημα ανάμεσα τους.

shutterstock_89789428

Η τέχνη στον πάπυρο

Οι αρχαίοι αιγύπτιοι είχαν ιδιαίτερα ανεπτυγμένο το στοιχείο της τέχνης και του πολιτισμού. Τα μικρά και μεγάλα ευρήματα που έχουν γεμίσει τα μεγαλύτερα και σημαντικότερα μουσεία του κόσμου, αποδεικνύουν ότι η αρχαία Αίγυπτος έδωσε ως «δώρο» σε όλους τους λαούς του κόσμου, των πολιτισμό της.

Ο κύριος πολιτισμός των αιγυπτίων αναπτύχθηκε στις όχθες του Νείλου. Και τα πιο αντιπροσωπευτικά έργα της περιοχής παρουσιάζονται γύρω στο 3000 π.Χ.

shutterstock_109857539Η ζωγραφική των αιγυπτίων μας είναι γνωστή μέσα από τις τοιχογραφίες, ταφικές παραστάσεις αλλά και παραστάσεις σε πάπυρο και ξύλο καθώς και σε πήλινα αγγεία.

Οι αιγυπτιακή ζωγραφική διαθέτει έντονα το θρησκευτικό στοιχείο. Οι σημαντικότεροι παράγοντες που έπαιζαν σπουδαίο ρόλο στην αποτύπωση της τέχνης, ήταν η θρησκεία ο κύκλος της ζωής και ο θάνατος. Για τους αιγύπτιους ο θάνατος δεν αποτελούσε ένα τελειωτικό γεγονός, αλλά το πέρασμα σε μια άλλη κατάσταση ζωής, μέχρι να επέλθει η επόμενη ενσάρκωση.

Αυτή η πεποίθηση ιεροποιούσε τη ζωή και τη φύση, προσδίδοντάς της μια αίσθηση «αιωνιότητας», που μεταφέρθηκε στις ζωγραφικές παραστάσεις και στο καθεαυτό θέμα, αλλά και στην τεχνική. Γι’ αυτό και η ζωγραφική στην Αίγυπτο έχει ένα χαρακτήρα συντήρησης, που την καθιστά διαχρονική. Είναι αυτή η διατήρηση των αρχετύπων, που υπερβαίνει το χρόνο. Κατ’ αρχήν ο συμβολικός χαρακτήρας των παραστάσεων διακρίνεται από τη σύνθεση και τις μορφές, όπου ακολουθούν έναν ιεραρχικό τρόπο.

Μετά την ένωση της Άνω με την Κάτω Αίγυπτο, ο Βασιλιάς απεικονιζόταν σε υψηλότερο μέγεθος, ακολουθούσαν οι δημόσιοι λειτουργοί και τέλος οι άνθρωποι του λαού. Ο χρωματισμός είναι επίσης συμβολικός. Το φόντο ήταν κυρίως γκρι στην Αρχαία Αυτοκρατορία, λευκό στη Νέα και κίτρινο την εποχή του Ραμσή. Οι άνδρες ζωγραφισμένοι με σκούρο καφέ χρώμα, ενώ οι γυναίκες κίτρινο ανοιχτό. Κυρίαρχα επίσης χρώματα ήταν το μαύρο, το κόκκινο, το πράσινο, το μπλε, οι ώχρες, τα περισσότερα ορυκτά. Για το λευκό: Θα λέγαμε ότι συμβολίζει την υπερβατική τελείωση. Το αδιαφοροποίητο, τη λύτρωση. Το υποκίτρινο: Την πίστη, την καλοσύνη αλλά και την ενόραση. Το πράσινο: Την γονιμότητα, την αφθονία και την ευημερία. Το κόκκινο: Η αρσενική ενεργός αρχή. Σε επέκταση το πυρρόχρουν αντιπροσωπεύει τον Σεθ-Τυφώνα, το Θεό που επιτίθεται, που διαταράσσει, που αντιτίθεται στη γονιμότητα.

Η έλλειψη προοπτικής στις ανθρώπινες φιγούρες είναι καταφανής. Μ’ αυτόν τον τρόπο καταργεί το «υλικό» στοιχείο στο φυσικό κόσμο και τον μετατρέπει σε σύμβολο. Τα μακρινότερα απ’ το κεντρικό πρόσωπο στοιχεία του περιβάλλοντος, τα οποία είναι και δευτερεύοντα, παρατηρούμε ότι ζωγραφίζονται πιο ψηλά στο επίπεδο, σαν να αιωρούνται και είναι διαταγμένα σε οριζόντιες ζώνες, με εξαιρετική πολλές φορές λεπτομέρεια στη σχεδίαση και φυσικότητα. Πολύ πιθανόν κατ’ αυτόν τον τρόπο να διαχωρίζεται το πρωτεύον, απ’ το δευτερεύον, δίνοντας στο πρώτο μια κάθετη διάσταση (μυητική), ενώ στο δεύτερο μια οριζόντια (υλική).

Οι φιγούρες ακολουθούν συμβατικούς κανόνες σχεδίασης, τριγωνικό στήθος σε ανφάς, πρόσωπο σε προφίλ, που κοιτάζει κυρίως δεξιά, μεγάλη ράβδος, που κρατιόταν πάντα με το αριστερό χέρι, ενώ η μικρή με το δεξί, κ.α. Κάτι που κάνει εντύπωση στην Αιγυπτιακή ζωγραφική, είναι οι λεπτομέρειες, που αν και είναι μέρος της σύνθεσης και προορίζονται να βλέπονται με μια σειρά άλλα στοιχεία, ωστόσο μπορούν να ειδωθούν, σαν εντελώς αυτόνομες σειρές. Π.χ. οι χήνες του Μέντουμ: 4η δυναστεία, παρ’ ότι ανήκουν σε μια μεγάλη σύνθεση είναι ένα παράδειγμα αυτόνομου θέματος. Τις χήνες τις συναντάμε συχνά στις παραστάσεις και σύμφωνα με τους Αιγυπτίους, η χήνα του Νείλου, η «Πολύλαλος» είναι η δημιουργός του κόσμου και γέννησε το κοσμικό αυγό, απ’ όπου πρόβαλλε ο Άμμων-Ρα.

Ωστόσο, η τέχνη αυτή φαίνεται ότι έχει διατηρήσει τα χαρακτηριστικά της περιόδου εκείνης και έχει κερδίσει το ενδιαφέρον του νεότερου κόσμου ακόμα και σήμερα.

Ζωγραφική σε πάπυρο μπορείτε να βρείτε εκτός από την Αίγυπτο και σε πολλές gallery της χώρας μας. Ο πάπυρος έχει γίνει «μόδα» και έχει αγαπηθεί από το δικό του καλλιτεχνικό κοινό. Εξαιρετικές παραστάσεις και έργα μπορείτε να αναζητήσετε και μέσω του διαδικτύου.

Share.

About Author

Αρχισυντάκτρια

Leave A Reply

Comment moderation is enabled. Your comment may take some time to appear.