Συνέντευξη ⥤ Ιωάννης Υφαντόπουλος, καθηγητής Οικονομικών Υγείας και Κοινωνικής Πολιτικής του Πανεπιστημίου Αθηνών

0

 Η προώθηση της έρευνας και της καινοτομίας στο σύστημα υγείας της χώρας μας θα συμβάλλει ουσιαστικά στη βελτίωση της υγείας των πολιτών και στη γενικότερη αύξηση της παραγωγικότητας. Η υγεία αποτελεί το σημαντικότερο παράγοντα ανάπτυξης που συμβάλλει όχι μόνο στην οικονομική μεγέθυνση αλλά και στην ευημερία των πολιτών. Επίσης, η δημοκρατία και η εμπιστοσύνη στους θεσμούς έχει αποδειχθεί ότι συμβάλλει ουσιαστικά στην υγεία. Οι νέες μεταρρυθμίσεις στον τομέα της υγείας θα πρέπει να συζητούνται και να αξιολογούνται με σαφέστερη επιστημονική τεκμηρίωση και γνώση λαμβάνοντας ουσιαστικά υπόψη τις επιπτώσεις τους στην υγεία και την ευημερία των πολιτών.

Κύριε καθηγητά, όπως είναι γνωστό, η χώρα μας έχει αναλάβει την προεδρία της Ε.Ε για το πρώτο εξάμηνο του 2014. Στο πλαίσιο της προεδρίας αυτής, σας έχει ανατεθεί μια ιδιαίτερη θέση, όσον αφορά την παρουσίαση των επιπτώσεων της κρίσης στην υγεία των πολιτών. Μιλήστε μας αναλυτικά για αυτή τη σημαντική μελέτη, που παρουσιάσετε στην Σύνοδο των Υπουργών Υγείας.

Στη Σύνοδο των Υπουργών Υγείας στις 29 Απριλίου του 2014 στο Μέγαρο του Ζαππείου, παρουσιάσθηκαν τα πορίσματα της μελέτης μας που εκπονήθηκε από το Πανεπιστήμιο Αθηνών σε συνεργασία με την Παγκόσμια Τράπεζα, και τα Πανεπιστήμια της Λισαβόνας και του Δουβλίνου. Στόχος της έρευνας ήταν η διερεύνηση των επιπτώσεων της κρίσης στην υγεία και στα συστήματα υγείας των «Μνημονιακών Χωρών». Ενδεικτικά, θα σας παρουσιάσω ορισμένα αποτελέσματα της μελέτης αυτής.

Μακρο-οικονομικό πλαίσιο

Εξετάζοντας αρχικά το μακρο-οικονομικό πλαίσιο της Ελλάδος, της Ιρλανδίας, και τη Πορτογαλίας, σε σύγκριση με τον μέσο όρο των ΕΕ-15, (διάγραμμα 1) παρατηρούμε δύο διακριτές περιόδους. Την περίοδο της ευημερίας, πριν από την κρίση του 2008, όπου οι ετήσιοι ρυθμοί ανάπτυξης στην Ελλάδα και στην Ιρλανδία ήταν διπλάσιοι των αντίστοιχων ρυθμών ανάπτυξης του μέσου όρου των μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ-15). Οι μακρο-οικονομικές τάσεις της περιόδου αυτής αντικατοπτρίζουν τις ευοίωνες οικονομικές συνθήκες που επικρατούσαν στις χώρες μέλη της ΕΕ, όπου τα προγράμματα σταθερότητας και οι υγιείς νομισματικές και δημοσιονομικές πολιτικές είχαν μειώσει σημαντικά τον πληθωρισμό, τα επιτόκια και τα ελλείμματα του δημοσίου. Η εσωτερική αγορά είχε ολοκληρωθεί και το ευρώ απέδιδε σημαντικά οφέλη στην ευρωπαϊκή κοινωνία. Οι δαπάνες υγείας παρουσίαζαν αυξητικές τάσεις την περίοδο αυτή, με ρυθμούς ανάπτυξης μεγαλύτερους του ΑΕΠ. Τα συστήματα υγείας και κοινωνικής προστασίας κάλυπταν ένα μεγάλο φάσμα κοινωνικών κινδύνων. Ωστόσο, παρά τα σημαντικά επιτεύγματα υπήρχαν σημαντικές αδυναμίες ως προς την οργάνωση, τη διοίκηση και την αποτελεσματικότητα των κοινωνικών παροχών.

Η δεύτερη περίοδος ορίζεται μετά το έτος 2008, (Διάγραμμα 1) όπου η οικονομική κρίση πλήττει καταλυτικά τα οικονομικά και υγειονομικά συστήματα, επιφέροντας μια απρόβλεπτη ανθρωπιστική κρίση αξιών και αμφισβητήσεων για το «γενναιόδωρο» κράτος πρόνοιας της ΕΕ. Η κρίση αναδεικνύει τα χρόνια «κρυφά» προβλήματα της αναποτελεσματικότητας, της γραφειοκρατίας, και των ανισοτήτων υγείας και αναδεικνύει την ανάγκη για ουσιαστικές διαρθρωτικές αλλαγές.

diagramma01

Αναλύοντας την οικονομική κρίση αξίζει να επικεντρωθούμε σε τρεις σημαντικές διαστάσεις που είναι καθοριστικές για την αξιολόγηση των επιπτώσεων της στα συστήματα υγείας και στην κοινωνία. Η πρώτη αναφέρεται στη χρονική διάρκεια της κρίσης, η δεύτερη στο «βάθος» της κρίσης και η τρίτη στην «προσαρμοστικότητα» των μέτρων και των πολιτικών που υιοθετεί μια κυβέρνηση για την έξοδο από την κρίση. Η Ελλάδα παρουσίασε και στα τρία κριτήρια, την πλέον επώδυνη εικόνα των επιπτώσεων της κρίσης, στην κοινωνία, την οικονομία και την ψυχολογική διάθεση των πολιτών, καθώς και την μεγαλύτερη αδυναμία προσαρμογής στις προκλήσεις των μεταρρυθμίσεων.

Ειδικότερα, όταν αναφερθούμε στο δεύτερο κριτήριο της διάρκειας τότε, παρατηρούμε ότι στην Ελλάδα η περίοδος διάρκειας της κρίσης διαρκεί περισσότερο από πέντε χρόνια ενώ, στις άλλες χώρες η περίοδος αυτή είναι μικρότερη, είναι 3 έως 4. Επίσης, όσον αφορά στο βάθος, δηλαδή ποσοστιαία αρνητική μείωση του ΑΕΠ, μειώθηκε κατά -23%, οι μισθοί κατά -25%, η ιδιωτική κατανάλωση κατά -26%.

Θα πρέπει να σημειωθεί ότι ο δείκτης τιμών καταναλωτή, αυξήθηκε κατά 13%, επιδεινώνοντας ακόμα περισσότερο το διαθέσιμο οικογενειακό εισόδημα. Οι προβλέψεις του ΔΝΤ για την Ελλάδα ήταν εντελώς διαφορετικές και άστοχες. Την άνοιξη του 2010 το ΔΝΤ προέβλεπε μείωση του ΑΕΠ κατά -4%, στη συνέχεια ύφεση για το 2011 κατά -2.6%, και επάνοδο στην ανάπτυξη κατά +1.1% για το 2012. Η πραγματική εικόνα όμως της Ελλάδας ήταν εντελώς διαφορετική. Το 2011 η ύφεση έφθασε στο -7.1% παρουσιάζοντας το μεγαλύτερο «βάθος» στην κρίση, και το 2012 αντι για ανάπτυξη είχαμε μια περαιτέρω συρρίκνωση του ΑΕΠ κατά -6.4% οδηγώντας την ανεργία στα δυσθεώρητα ύψη του 24.3%. Ο «καταστροφολόγος» Νουριέλ Ρουμπίνι τον Μάιο του 2012 προέβλεπε ένα μοναχικό μονοπάτι εξόδου της Ελλάδος από το ευρώ. (Grexit). Ένα χρόνο αργότερα, τον Μάρτιο του 2013, ο Πολ Κρούγκμαν δήλωνε σε άρθρο του στους New York Times ότι, «Η Ευρώπη με έχει εντυπωσιάσει με τις πολιτικές της αντοχές» και για την Ελλάδα έγραφε ότι, «Παρά τον έντονο πόνο, η δέσμευση της Ελληνικής πολιτικής τάξης στο ευρώ έχει αποδειχθεί απίστευτα ισχυρή».

Στο σημείο αυτό θα πρέπει να σημειωθεί ότι αναπόφευκτα, για λόγους δημοσιονομικής προσαρμογής, η οικονομική συρρίκνωση επέφερε ένα σημαντικό πλήγμα στη μείωση των δαπανών υγείας. Σύμφωνα με τα στοιχεία της Ελληνικής Στατιστικής Αρχής (διάγραμμα 2) οι συνολικές δαπάνες υγείας μειώθηκαν κατά την περίοδο της κρίσης 2009-2012 κατά -23.7%, δηλαδή από 23,2 δις ευρώ το 2009 σε 17,7 δις ευρώ το 2012. Οι δημόσιες δαπάνες υγείας δέχθηκαν μια μεγαλύτερη μείωση κατά -25,5%, δηλαδή από 16,1 δις ευρώ το 2009 σε 12 δις ευρώ το 2012. Την ίδια περίοδο η μείωση του ΑΕΠ ήταν κατά -16.3%.

diagramma02

Στο διάγραμμα 2 παρουσιάζεται η διαχρονική εξέλιξη του ΑΕΠ και των συνολικών δαπανών υγείας, καταγράφοντας ταυτόχρονα την χρονική υστέρηση (time lag) προσαρμογής των δαπανών υγείας στις οικονομικές διακυμάνσεις. Η πρώτη μείωση του ΑΕΠ έγινε το 2008 (έτος κρίσης), ενώ η αντίστοιχη μείωση στις δαπάνες υγείας έγινε ένα χρόνο μετά (το 2009).

Η μείωση των δαπανών επέφερε περαιτέρω μειώσεις στη μισθοδοσία, στα φάρμακα, στο υγειονομικό και ορθοπεδικό υλικό. Παράλληλα, πέρα από τις μειώσεις των δαπανών υγείας δημιουργήθηκαν ταυτόχρονα κίνητρα για την αύξηση της αποτελεσματικότητας και της καλύτερης διαχείρισης και τιμολόγησης του υγειονομικού υλικού. Για τον λόγο αυτό, έχει πολλές φορές διατυπωθεί η άποψη ότι η κρίση αποτελεί ταυτόχρονα ένα παράθυρο ευκαιρίας (Window opportunity) για την ανάπτυξη στρατηγικών με στόχο την αποτελεσματικότητα.

Όσον αφορά τις επιπτώσεις της κρίσης στην υγεία του ελληνικού πληθυσμού αξίζει να σημειωθεί ότι υπήρξαν πολλές συζητήσεις και ενδιαφέρουσες μελέτες που παρουσίασαν διαφορετικές όψεις της κρίσης και των επιπτώσεων της, στην υγεία του πληθυσμού.

Αξίζει να παρουσιάσουμε τα αποτελέσματα που επιτεύχθηκαν στο χώρο των ευπαθών ομάδων πληθυσμού και ιδιαίτερα στο AIDS. Στη διάρκεια την ύφεσης οι ευπαθείς ομάδες και ιδιαίτερα τα άτομα που κάνουν χρίση ναρκωτικών, είναι αυτοί που πλήττονται περισσότερο από την έλλειψη υγειονομικού υλικού, καθώς και από προβλήματα γενικότερης πρόσβασης στις υπηρεσίες υγείας. Αναλύοντας (διάγραμμα 3) τη διαχρονική εξέλιξη του επιπολασμού από HIV μολύνσεις στη χώρα μας παρατηρούμε μια σταθερότητα για τη περίοδο 2004-2010 με κάποιες μικρές διακυμάνσεις και στη συνέχεια μια εκρηκτική αύξηση.

diagramma03

Η αύξηση αυτή τη περίοδο, 2010-2012 αποδίδεται κυρίως στους χρήστες ναρκωτικών ουσιών. Ωστόσο, η συντονισμένη και αποτελεσματική παρέμβαση από τις υπηρεσίες του υπουργείου υγείας, του ΚΕΛΠΝΟ, του ΟΚΑΝΑ και των άλλων φορέων άσκησης προληπτικής υγειονομικής πολιτικής, επέφεραν συγκλονιστικά αποτελέσματα στον έλεγχο των μολύνσεων. Υπήρξαν μελετημένες και στοχευόμενες παρεμβάσεις οι οποίες πέτυχαν την επικοινωνία με τις ευπαθείς ομάδες και την αποτελεσματική προληπτική εκπαίδευση τους για την προάσπιση της δημόσιας υγείας.

Στο σημείο αυτό θα ήθελα να σας ρωτήσω με την νέα ανάληψη των καθηκόντων σας ως πρόεδρος του Εθνικού Συμβούλιου Δημόσιας Υγείας τι σκοπεύετε να κάνετε;

Λαμβάνοντας υπόψη την οικονομική κρίση όπου οι οικονομικές ανισότητες αυξάνουν, η ανεργία πλήττει κυρίως τους νέους και δημιουργεί προβλήματα άγχους και κατάθλιψης θα πρέπει να προασπίσουμε τη δημόσια υγεία του πληθυσμού και ιδιαίτερα των ευπαθών ομάδων. Οι έρευνες που έχουν γίνει στον τομέα αυτό και που έχουν εκπονηθεί παράλληλα και στο τμήμα μας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, δείχνουν την αγωνία των νέων για το αύριο. Οι μελέτες έδειξαν μια σημαντική μείωση στην «υποκειμενική» αξιολόγηση της κατάστασης υγείας κατά 10 μονάδες του «υγειονόμετρου». (Το υγειονόμετρο είναι «ένα εργαλείο» που μετρά την υποκειμενική αξιολόγηση της υγείας σε μια κλίμακα από μηδέν έως εκατό). Επίσης, βρέθηκε ότι οι φτωχοί και τα άτομα με χαμηλότερη εκπαίδευση πλήττονται περισσότερο από την κρίση.

Ένας λοιπόν από τους σημαντικότερους πυλώνες της δημόσιας υγείας είναι η «Κοινωνική Δικαιοσύνη» και η καταπολέμηση των ανισοτήτων. Η διασφάλιση της πρόσβασης στις υπηρεσίες υγείας σε ένα ανθρώπινο και υποστηρικτικό φάσμα υπηρεσιών, με ένα «ελάχιστο πακέτο υπηρεσιών». Το «Health Basket» θα πρέπει να αποτελέσει μια ουσιαστική προτεραιότητα της πολιτικής υγείας. Επιπλέον, η καταπολέμηση των ανισοτήτων στον τομέα της υγείας θα πρέπει να αποτελέσει μια βασική στρατηγική και για την χώρα μας που παρουσιάζει τις υψηλότερες ανισότητες στην υγεία.

Η καταγραφή, η μέτρηση και η καταπολέμηση των κοινωνικών ανισοτήτων στον τομέα της υγείας αποτελεί μια ουσιαστική πρόκληση στα σύγχρονα συστήματα υγείας. Τα τελευταία χρόνια η Επιτροπή των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, η Παγκόσμια Οργάνωση Υγείας και η Διεθνής Τράπεζα έχουν αναπτύξει συντονισμένες δράσεις για τη μελέτη των κοινωνικών παραγόντων που επηρεάζουν τις ανισότητες υγείας. (Social Determinants of Health Inequalities). Ήδη από τον 19ον αιώνα οι μελέτες των Villermé, Chadwick, και Virchow επεσήμαναν ότι η ζωή και ο θάνατος σχετίζονται άμεσα με τις κοινωνικές συνθήκες διαβίωσης. Το 1930 με το «κίνημα της κοινωνικής ιατρικής», οι ανισότητες υγείας διερευνήθηκαν συστηματικά για να ατονήσουν από πλευράς επιστημονικού ενδιαφέροντος στις δεκαετίες του ’50 και ’60, να εντατικοποιηθούν ξανά στις αρχές της δεκαετίας του 1980 και να αποτελέσουν σήμερα ένα σημαντικό επιστημονικό στόχο καταγραφής με εξελιγμένες μορφές στατιστικής παρακολούθησης και τεκμηρίωσης. Οι πρόσφατες μελέτες που εκπονήθηκαν από έγκυρα ερευνητικά κέντρα έδειξαν ότι παρά την ανάπτυξη των υγειονομικών συστημάτων και του κράτους πρόνοιας στις χώρες μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης παρατηρούνται 14 χρόνια διαφορά στο προσδόκιμο επιβίωσης μεταξύ των Ευρωπαίων Πολιτών. (διάγραμμα 4)

diagramma04

Επιπλέον, από μια πρόσφατη έρευνα που εκπονήθηκε για λογαριασμό της ΕΕ-27 προέκυψε ότι λόγω των ανισοτήτων υγείας το 1% του ΑΕΠ της Ε.Ε. χάνεται κάθε χρόνο ως απώλειες από την παραγωγή (productivity loss), ενώ 10% του ΑΕΠ ως απώλειες από την κοινωνία. Σύμφωνα με την ίδια εργασία, αν σε ένα χρόνο το κάπνισμα μειωθεί κατά 33% στις κατώτερες κοινωνικά ομάδες και κατά 25% στις υψηλότερες κοινωνικά ομάδες, τότε η Ε.Ε. ωφελείται από την διαφορά αυτή περί τα 9 δις ευρώ ως κέρδος από την παραγωγή και 61 δις ευρώ ως κέρδος από την κοινωνία. Η παραπάνω έρευνα, αν και έχει μεθοδολογικούς περιορισμούς, μπορεί ωστόσο να χρησιμοποιηθεί ως ένδειξη για τις οικονομικές προεκτάσεις των ανισοτήτων υγείας.

Τα αποτελέσματα των ερευνών δημιούργησαν ουσιαστικό αντίκτυπο σε πολιτικό επίπεδο, ειδικά τα τελευταία χρόνια, όπου εμφανίσθηκε η βούληση ορισμένων κυβερνήσεων για την ανάληψη συγκεκριμένων πρωτοβουλιών και δράσεων με σκοπό την άμβλυνση των ανισοτήτων. Ήδη αρκετές ευρωπαϊκές χώρες, όπως το Ην. Βασίλειο, οι Κάτω Χώρες, η Φινλανδία, η Γαλλία, η Ιταλία, η Λιθουανία και η Σουηδία, έχουν λάβει ανάλογες πρωτοβουλίες σε εθνικό επίπεδο, είτε με την συγκρότηση ειδικών επιτροπών, είτε με την έκδοση στρατηγικών και σχεδίων δράσεων, είτε με την υλοποίηση στοχευόμενων παρεμβάσεων. Να σημειωθεί ότι στις χώρες αυτές τα προγράμματα για την καταπολέμηση των κοινωνικών ανισοτήτων στον τομέα της υγείας εξελίσσονται ανεξάρτητα από την πολιτική ιδεολογία των εκάστοτε κυβερνήσεων.

Επομένως, ποιος βλέπετε να είναι ο ρόλος της έρευνας;

Η προώθηση της έρευνας και της καινοτομίας στο συστήμα υγείας της χώρας μας θα συμβάλλει ουσιαστικά στη βελτίωση της υγείας των πολιτών και στη γενικότερη αύξηση της παραγωγικότητας. Η υγεία αποτελεί το σημαντικότερο παράγοντα ανάπτυξης που συμβάλλει όχι μόνο στην οικονομική μεγέθυνση αλλά και στην ευημερία των πολιτών. Επίσης, η δημοκρατία και η εμπιστοσύνη στους θεσμούς έχει αποδειχθεί ότι συμβάλλει ουσιαστικά στην υγεία.

Οι νέες μεταρρυθμίσεις στον τομέα της υγείας θα πρέπει να συζητούνται και να αξιολογούνται με σαφέστερη επιστημονική τεκμηρίωση και γνώση λαμβάνοντας ουσιαστικά υπόψη τις επιπτώσεις τους στην υγεία και την ευημερία των πολιτών. Στο σημείο αυτό θα πρέπει να σημειώσουμε ότι σήμερα, τη περίοδο της οικονομικής κρίσης, η θεωρία του Γιόζεφ Σούμπετερ (1883-1900) «Περί Δημιουργικής Καταστροφής» αποτελεί τη πεμπτουσία του σύγχρονου οικονομικού και κοινωνικού συστήματος. Είχε προβλέψει ήδη από τη πρώτη δεκαετία του 1900 ότι η καινοτομία «επαναστατικοποιεί» τις οικονομικές δομές καταστρέφοντας τις παλαιές και δημιουργώντας στη θέση τους νέες. Πιστεύω ακράδαντα ότι το πανεπιστήμιο θα πρέπει να είναι κοντά στη δημόσια διοίκηση και να συμβάλλει με νέες ιδέες και καινοτόμες προτάσεις στην επίλυση των προβλημάτων.

Πως βλέπετε να διαγράφετε το μέλλον για την κοινωνική πολιτική της υγείας στην Ε.Ε;

Το αντικείμενο της ευρωπαϊκής κοινωνικής πολιτικής στον τομέα της υγείας για τα επόμενα χρόνια, δεν θα πρέπει να αναφέρεται απλά στο κράτος πρόνοιας, αλλά θα πρέπει να αποσκοπεί κυρίως στην εξασφάλιση ενός ενεργητικού ρόλου του ευρωπαίου πολίτη στο κοινωνικό και οικονομικό σύστημα. Το μελλοντικό κράτος πρόνοιας δεν μπορεί μόνο να προστατεύει το άτομο από τους κοινωνικούς κινδύνους, με απλή επιδοματική πολιτική, αλλά θα πρέπει να διασφαλίζει ενεργούς κοινωνικούς ρόλους για όλους τους πολίτες κάθε ηλικίας.

Η μελλοντική διαμόρφωση των κοινωνικών πολιτικών στην Ευρώπη των 27 δεν θα έχει μόνο ένα απλό βοηθητικό χαρακτήρα αλλά κυρίως θα διαμορφώνει ένα νέο πλαίσιο οικονομικής και κοινωνικής πολιτικής για την παροχή κινήτρων ένταξης των πολιτών στην παραγωγική διαδικασία. Τέλος, θα πρέπει να σημειωθεί ότι η μεταρρύθμιση των υπηρεσιών υγείας αποτελεί μια επίπονη διαδικασία, η οποία απαιτεί την διατομεακή συνεργασία μεταξύ διαφόρων κλάδων των κοινωνικών επιστημών και της δημόσιας διοίκησης.

Share.

About Author

Αρχισυντάκτρια

Comments are closed.